Stap bij het noordelijke busstation van Amman in een gedeelde taxi. De chauffeur is Jordaans. Op de radio zingt Fairuz, en die is Libanees. Het stel op de achterbank maakt ruzie in het Syrisch, en de man naast je belt met zijn moeder in Nablus. Niemand in de auto gaat voor een ander langzamer praten, en elk woord ervan is Levantijns-Arabisch.
Dat is de korte definitie. Levantijns-Arabisch is het gesproken Arabisch van Syrië, Libanon, Jordanië en Palestina, plus de miljoenen die zijn vertrokken. Tientallen miljoenen mensen spreken het thuis. Het is ook het dialect waar de meeste leerlingen met familie of vrienden in de regio uiteindelijk naar op zoek zijn. Dus hier lees je wat het is, waar het zich splitst en hoe je begint.
Wat Levantijns-Arabisch is
De Levant is de strook land langs de oostelijke Middellandse Zee: Syrië, Libanon, Jordanië en Palestina. Arabieren noemen de regio ish-shaam en de manier van praten shaami, en daarom zie je hetzelfde dialect ook verkocht worden als Shami-Arabisch. Hetzelfde ding.
Niemand schrijft Levantijns. Kranten, schoolboeken en het avondnieuws gebruiken Modern Standaard-Arabisch, dat elke Arabier op school leert en niemand thuis spreekt. Levantijns is wat mensen thuis zeggen. Het aantal moedertaalsprekers loopt in de vier landen in de tientallen miljoenen, en het stijgt nog als je de diaspora meetelt: Palestijnen en Jordaniërs in de Golf, Libanezen in São Paulo en Montreal, Syriërs in Berlijn en Istanbul, en alle vier in Detroit en Chicago.
Binnen de familie zit veel variatie. Een oma in een dorp boven Nablus en een barista in Beiroet spreken allebei Levantijns, en elk van hen zou de ander binnen één zin plaatsen. De grammatica eronder is gedeeld. Wat schuift, zijn het accent en een paar dozijn alledaagse woorden.
Noord en zuid
De groep valt in tweeën uiteen. Noord: Syrisch en Libanees. Zuid: Jordaans en Palestijns. Palestijns is Zuid-Levantijns, en de pagina over Palestijns-Arabisch behandelt die variant apart.
De twee helften delen bijna alles. Dezelfde werkwoorden, dezelfde b- voor de tegenwoordige tijd, hetzelfde woord voor brood, voor geld, voor moe. Zet iemand uit Homs en iemand uit Hebron aan één tafel en geen van beiden gaat langzamer praten. Wat verschilt, is de melodie en een setje kleine woorden. "Wij" is in Palestina en Jordanië en ni7na in Beiroet en Damascus. "Zij" (meervoud) is humme in het zuiden en hinne in het noorden. Het zuiden verpakt een ontkend werkwoord in ma...sh. Damascus laat de -sh meestal weg, en in Aleppo hoor je hem bijna nooit.
Jordaans en Palestijns zijn het dichtste paar op de hele kaart, zo dicht dat je een man uit Hebron en een man uit Irbid op het gehoor nauwelijks uit elkaar houdt. Syrisch en Palestijns komen daarna. Palestijns en Syrisch Arabisch vergeleken loopt de klinkers en de kleine woorden een voor een door, en welk dialect het dichtst bij Palestijns ligt zet de hele buurt op een rij.
Levantijns en Modern Standaard-Arabisch
Dit is het gat waar mensen in vallen. Een jaar MSA in een app levert je een krantenkop op en geen manier om de chauffeur te antwoorden. De meest gebruikte woorden zijn in die twee vaak compleet andere woorden.
| Nederlands | Modern Standaard | Levantijns (Palestijns) |
|---|---|---|
| wat? | ||
| waarom? | ||
| nu | ||
| hier | ||
| alleen | ||
| heel | ||
| ik wil | ||
| koffie |
Elke Arabier leest de linkerkolom en spreekt de rechter. De MSA-woorden zijn in Amman niet fout. Zo praat een nieuwslezer, en wie ze over de toonbank gebruikt, wordt begrepen en een beetje uitgelachen. De volledige vergelijking, met voornaamwoorden en werkwoordsuitgangen, staat in Palestijns-Arabisch en MSA, en eerst MSA of eerst dialect gaat over de volgorde.
Wat elke Levantijnse variant deelt
Van Aleppo tot Gaza gelden deze gewoontes. Leer ze één keer en ze werken in alle vier de landen.
- De
b-in de tegenwoordige tijd. Een gewoon werkwoord in de tegenwoordige tijd krijgt eenb-ervoor. , ik schrijf. Laat je hem weg, dan heb je het over iets willen of van plan zijn. MSA heeft zo'n voorvoegsel niet, en daarom vertelt één werkwoord je of een cursus spreektaal leert. - Willen met biddi. "Ik wil" is geen werkwoord. Het is een stompje, bidd-, met een bezittelijke uitgang eraan: biddi, biddak, bidna. Ik wil zeggen heeft de hele reeks.
ma...shom een werkwoord. "Ik weet het niet" is , met ma ervoor en-sherachter. Het zuiden doet dit constant, het noorden wat minder, en iedereen verstaat het.- Geen "zijn" in de tegenwoordige tijd. "Hij is niet hier" is . Drie woorden en geen "is". Er is geen woord voor "is" legt uit waarom dat makkelijker is dan het klinkt.
- Geen werkwoord voor "hebben". Je zegt "bij mij": , ik heb. Hebben met 3ind behandelt de uitgangen. "Er is" werkt net zo met fee, en er is, er is niet laat zien hoe je het omdraait.
De kleine splitsingen
Aan drie dingen hoor je binnen één zin waar een Levantijnse spreker vandaan komt.
De q. In de steden wordt de diepe q van de schrijftaal een glottisslag, het kleine stopje midden in "be-amen". Jeruzalem, Ramallah, Nablus, Damascus, Beiroet en een groot deel van Amman doen dat allemaal, dus MSA wordt . Buiten de steden hangt het meer af van de streek dan van het land. De dorpen in de heuvels rond Ramallah en Nablus maken er een harde k van. Bedoeïenen en sprekers uit het zuiden, en ook de Hauran-vlakte onder Damascus, maken er een g van. De Druzen houden de volle q, aan beide kanten van de grens.
Libanese klinkers. Beiroet en Damascus trekken een lange aa naar voren, richting de klinker in "bed", zodat laazem (moeten) richting lezem schuift. Libanon gaat daar het verst in. Palestina en Jordanië houden de aa breed en open. Het is een klein verschil, maar het zit in elke lange klinker, en daarom hoor je het als accent nog voor je naar een bepaald woord kunt wijzen.
'eesh of shu. Palestijnen hebben twee woorden voor "wat": shoo, uit de tabel hierboven, en . Ten noorden van de grens is het bijna altijd shu. Gebruik je 'eesh, dan heb je je Arabisch ondertekend met "uit het zuiden". Een handvol andere woorden werkt op dezelfde manier, en zaaki in plaats van Tayyeb zet ze bij elkaar.
Levantijns, Egyptisch en Golf-Arabisch
Een paar alledaagse woorden laten de afstanden zien. De Levantijnse kolom is Palestijns, met audio. De andere twee staan cursief omdat we die niet opnemen.
| Nederlands | Levantijns | Egyptisch | Golf |
|---|---|---|---|
| wat? | eh | shnoo / wesh | |
| hoe? | izzaay | shloon | |
| ik wil | 3aayiz | abi | |
| nu | dilwa'ti | al7een |
Egyptisch ken je waarschijnlijk al half uit films. Het spreekt de letter j uit als een harde g, wijst dingen aan met da en di, en deelt de ontkenning met ma...sh met de zuidelijke Levant. Golf-Arabisch houdt de oude q als een g, laat de -sh helemaal vallen en heeft eigen vraagwoorden. Een Levantijnse spreker volgt Egyptisch moeiteloos na een leven lang Caïrese televisie, en Golf-Arabisch met iets meer moeite. Marokkaans is een ander verhaal. Een Palestijn in een café in Fez vangt misschien een derde op. Welk Arabisch dialect je moet leren sorteert de hele set op wie je gaat spreken.
Waarom leerlingen voor Levantijns kiezen
Vooral om het bereik. Libanese pop en Syrische tv-series zijn al tientallen jaren te zien en te horen in de hele Arabische wereld, en toen Turkse series in de jaren 2000 de Arabische schermen overnamen, werden ze in het Syrisch-Arabisch nagesynchroniseerd. Een luisteraar in Caïro of Riyad volgt Levantijns dus zonder moeite. Egyptisch heeft nog steeds het grootste bereik van alle dialecten. Levantijns staat tweede, met een kleine achterstand.
Dan is er wie je kent. De Arabischsprekende buren in Detroit, Berlijn, Santiago of Sydney zijn eerder Levantijns dan iets anders, en een groot deel van de mensen die Arabisch leren voor een partner of schoonfamilie, leert het voor iemand uit Amman, Beiroet, Damascus of Ramallah.
En de grammatica is vriendelijker dan die van de standaardtaal, zonder naamvalsuitgangen en zonder apart vrouwelijk meervoud om te stampen. Het echte werk zit in de klanken, en dat zijn in elk dialect dezelfde klanken.
Hoe je Levantijns-Arabisch leert
Eerst het dialect. Elke Arabier heeft het zo gedaan en jij dus ook. Komt er later een reden om de krant te lezen, voeg MSA dan toe.
Ook eerst audio. De twee keelklanken, 3 en 7, overleven geen tekst, en een cursus die de dialogen opneemt en de losse woorden overslaat, leert je maandenlang de helft van je woordenschat verkeerd uitspreken. 3 en 7 legt de klanken uit. Lees in gewone letters terwijl je oor bijkomt; de vereenvoudigde transliteratie is het systeem dat deze site gebruikt, en het schrift kan komen zodra de woorden in je mond zitten.
Kies de variant van één land en blijf daarbij. Palestijns, Syrisch, Libanees en Jordaans zijn allemaal prima keuzes, en wie zijn eerste jaar over twee ervan verdeelt, houdt twee halve accenten over. De meeste cursussen met het etiket "Levantijns" leren stilletjes een Syrisch-Libanese mix, en dat maakt uit als de mensen voor wie je leert in Hebron wonen.
Tien minuten per dag. Een uur op zondag doet niet wat tien minuten op zeven dagen doen, want de woorden van zondag zijn woensdag weg als niets ze terughaalt.
Wat de volgorde betreft: klanken, dan begroetingen, dan de gedeelde gewoontes hierboven, dan de paar honderd woorden die een gesprek dragen, dan getallen en prijzen, dan de verleden tijd. Arabisch leren spreken, stap voor stap zet het week voor week uiteen, en elke gids op deze site is gratis, met audio bij elk woord.
Voor een cursus is het veld klein. De beste app om Levantijns-Arabisch te leren zet de vergelijking in één tabel, met het nieuws dat Duolingo helemaal geen Levantijns leert. Mango en Pimsleur leren allebei echt Levantijns dat naar Syrisch en Libanees neigt. Tfaddalu, onze app, leert gesproken stedelijk Palestijns, het Arabisch van Jeruzalem, Ramallah en Bethlehem, met een opname bij elk woord, een les van tien minuten per dag en een spelling in gewone letters met 3 voor ع en 7 voor ح. Je kunt hem gratis proberen. Zijn jouw mensen Palestijns, dan is dit het rijtje. Zitten ze in Beiroet, dan ligt het accent van Mango dichterbij en sturen we je daarheen.
Veelgestelde vragen
Is Levantijns-Arabisch hetzelfde als Shami? Ja. Shami is hoe Arabieren het zelf noemen, naar ish-shaam, de oude naam voor Groot-Syrië. Levantijns is de Nederlandse naam voor dezelfde groep dialecten, gesproken in Syrië, Libanon, Jordanië en Palestina.
Welk Levantijns dialect moet ik leren? Het dialect van de mensen met wie je gaat praten. Palestijnen, Jordaniërs, Syriërs en Libanezen volgen elkaar op volle snelheid, dus niets wat je leert gaat slecht mee. Kies eerst het land, zoek materiaal dat in het accent van dat land is opgenomen, en blijf daar het eerste jaar bij.
Verstaan sprekers van het Levantijns Egyptisch-Arabisch? Meestal wel, omdat iedereen in de regio is opgegroeid met Egyptische films en liedjes. Dat werkt maar één kant op. Een Egyptenaar die weinig Levantijns heeft gehoord, moet andersom harder werken, en geen van beide kanten volgt Marokkaans makkelijk.
Moet ik Modern Standaard-Arabisch leren voor Levantijns? Nee. Elk Arabisch kind leert eerst het dialect en komt de standaardtaal pas op school tegen. Wil je kranten of de Koran lezen, voeg MSA dan later toe. Wil je met mensen praten, begin dan met het dialect.
Hoe lang duurt het om Levantijns-Arabisch te leren? Met tien minuten per dag kom je binnen een paar maanden tot begroetingen, bestellen en eenvoudige vragen, en binnen een jaar tot korte gesprekken. De twee keelklanken en de b- in de tegenwoordige tijd zijn de eerste hobbels. De woordenschat daarna is gestaag doorwerken.