Je bent bij een vriend in Ramallah en zijn moeder staat sinds het middaguur maqlooba te koken. Je neemt de eerste hap. Het is het beste wat je deze maand hebt gegeten, en dat wil je zeggen. Pak je , dan knippert niemand met zijn ogen, je wordt prima begrepen. Zeg je zaaki, dan klikt er iets. Even klonk je alsof je in die straat bent opgegroeid.
Een volledig accent kost jaren. Maar om jezelf te plaatsen heb je ongeveer zes woorden nodig, en Arabischsprekenden pikken ze op zonder na te denken. Het verschil tussen Palestijns en Modern Standaard-Arabisch hebben we al behandeld. Dit is een grens die dichterbij ligt, die tussen het Palestijns en zijn noorderburen in Libanon en Syrië. Kies het zuidelijke woord boven zijn noordelijke tweelingbroer en je zet jezelf meteen ten zuiden van Damascus neer.
zaaki, het duidelijkste kenmerk
Leer je maar één woord uit deze hele gids, maak het dan dit woord. zaaki betekent lekker. Het is het woord dat je zegt boven goed eten: il-akel zaaki, het eten is heerlijk.
In het noorden is het woord voor lekker eten Tayyeb. En hier wordt het verwarrend, want Palestijnen gebruiken Tayyeb ook, alleen voor iets anders. In Palestina betekent Tayyeb goed of oké. Een Tayyeb mens is een vriendelijk mens. Dus il-akel Tayyeb klinkt als "het eten is wel oké", beleefd en een beetje vlak. il-akel zaaki is "het eten is heerlijk". Hetzelfde zinnetje, en dat ene woord vertelt iemand uit Beiroet precies aan welke kant van de kaart jij hebt leren eten.
zaaki gedraagt zich zoals elk bijvoeglijk naamwoord, dus het past zich aan het zelfstandig naamwoord aan. Mannelijk zaaki, vrouwelijk zaakye: il-maqlooba zaakye, il-knaafe zaakye kteer.
Eén eerlijke kanttekening. Zelfs Palestijnen houden vast aan voor "lekkerder", de vergrotende trap van diezelfde wortel T-y-b. Dezelfde persoon die een gerecht nooit Tayyeb zou noemen, zegt dus zonder aarzelen haada aTyab, deze is lekkerder. De wortel overleeft aan de randen. Op de plek van het gewone het-is-heerlijk wint zaaki met afstand.
'eesh, het kleine "wat" dat je plaatst
Palestijnen hebben twee woorden voor "wat": en . Allebei van eigen bodem, allebei overal te horen, en de meeste mensen wisselen ertussen zonder erbij na te denken. 'eesh ismak of shu ismak, hoe heet je, het komt allebei aan.
Het kenmerk is die ' vooraan in 'eesh. Steek de grens over naar Libanon of Syrië en het woord verdwijnt zo goed als. Daar is het shu, bijna altijd shu, en 'eesh klinkt vreemd in het oor. Dus als je standaard 'eesh zegt, heb je je Arabisch ongemerkt ondertekend met "uit het zuiden". shu is de veilige keuze voor de hele Levant, die niks verraadt. 'eesh plant een vlag.
'ishi, met een i ervoor
Zelfde truc, ander woord. Het Palestijnse woord voor "ding" of "iets" is , met dat kleine i-klinkertje ervoor. biddi 'ishi, ik wil iets. ma fee 'ishi, er is niks.
In het noorden verliest hetzelfde woord zijn beginklinker en komt het kaal naar buiten als shi. badde shi, ik wil iets, in het Libanees. Dezelfde wortel doet hetzelfde werk, maar de Palestijnse mond zet die i ervoor en de Libanese slaat hem over. Klein verschil, luid signaal.
humme en 'i7na, in het noorden hinne en ni7na
Twee van de meest gebruikte voornaamwoorden splitsen keurig bij de grens. Palestijns "zij" (meervoud) is . Palestijns "wij" is . Libanees en Syrisch kneden ze allebei om.
| Nederlands | Palestijns | in het noorden |
|---|---|---|
| wij | ni7na | |
| zij (mv) | hinne |
Je hoort ze constant, en precies daarom plaatsen ze iemand zo snel. Zeg ni7na raay7een en je hebt jezelf in twee woorden naar Beiroet verhuisd. Met 'i7na raay7een ben je weer thuis.
trakk of kamyon: het imperium in je leenwoorden
Palestina bracht zijn mandaatjaren door onder de Britten, Libanon en Syrië onder de Fransen, en de vrachtwagens op de weg zijn dat nooit vergeten. Een Palestijn noemt een vrachtwagen een trakk, rechtstreeks uit het Engels. Een Libanees noemt hem een kamyon, rechtstreeks uit het Franse camion. Hetzelfde voertuig, twee koloniale katers.
En diezelfde neiging kom je overal tegen. De Palestijnse (bus) is het Engelse woord met een Arabisch meervoud, baaSaat. In het noorden duiken leenwoorden eerder in Franse kleren op. Heeft een modern ding twee namen, dan wijst de Engels getinte meestal naar het zuiden.
De -sh die bij de grens ophoudt
Het Palestijns zet een ontkenning graag tussen haakjes. Je slaat ma...sh om het woord heen en klaar. "Er is niks" is ma feesh, dat is ma vastgeklemd voor (er is) met een -sh erachter geklikt. Werkwoorden krijgen hetzelfde kader: (ik weet het niet), (hij is niet gegaan).
Steek nu de grens over. Die -sh valt eraf. Een Libanees zegt ma fi voor "er is niks", zonder staart. ma ba3ref voor "ik weet het niet". De ontkenning is alleen een ma vooraan, met niks erachter. Die -sh achteraan is een van de luidste kenmerken op de hele dialectkaart. Hij verbindt het Palestijns met het Egyptisch en snijdt het af van alles wat verder naar het noorden wordt gesproken.
Wil je weten hoe het kader ma...sh precies werkt, dan hebben we het uitgeplozen in er is, er is niet.
Draag ze allebei mee, leun naar het zuiden
Dit is het deel dat lesboeken overslaan. Niemand spreekt een afgesloten, zuiver dialect. Een jongen uit Ramallah zegt zayy voor "zoals", het zuidelijke woord, en pakt in de volgende adem mitl, het noordelijke, zonder te merken dat hij wisselde. Ze leven allebei in zijn mond. Jeruzalem ligt op een dialectnaad, en de sprekers daar lenen vrij van verderop langs de kust.
Schrob de noordelijke woorden dus niet uit je Arabisch. Jaag je ze allemaal tot de laatste na, dan klink je stijf, als iemand die een dialect opvoert in plaats van erin te leven. Leer gewoon welk woord welke kant op leunt. En als het erop aankomt, pak dan zaaki. Zeg het boven de maqlooba van iemands moeder en kijk hoe de tafel een warme seconde lang besluit dat je een van hen bent.