Loop een boekwinkel in Ramallah binnen, vraag om al-kitaab en de winkelier weet wat je bedoelt. Zou je het vragen zoals je het thuis zegt, dan zeg je il-ktaab. Hetzelfde woord, dezelfde letters, een andere mond.
Dat gat tussen hoe Arabisch geschreven wordt en hoe Palestijnen echt praten, is waar de meeste leerlingen over struikelen. Leerboeken leren je het ene Arabisch. Op straat spreken ze het andere.
Hier lees je wat er aan de hand is en wat je echt moet weten.
Twee keer Arabisch, één taal
Modern Standaard-Arabisch (MSA, of in het Arabisch al-fuS7aa) is de versie die je tegenkomt in kranten, op het nieuws, in religieuze teksten en in formele toespraken. Elke Arabier leert het op school. Niemand gebruikt het thuis.
Palestijns-Arabisch (il-lahje l-falasTiniyye) is wat mensen echt zeggen als ze tomaten kopen, hun kind naar binnen roepen of ruziemaken over voetbal. Met straattaal of krom MSA heeft het niks te maken. Het is een volwaardige taal met een eigen grammatica, een eigen woordenschat en een eigen karakter.
Vergelijk het met hoe je een sollicitatiebrief schrijft en hoe je met je huisgenoot praat. Het is allebei Nederlands. Toch klinkt het ene totaal anders dan het andere.
De Q die er niet is
Als er één klank is die Palestijns-Arabisch meteen verraadt, dan is het wat er met de letter qaaf (ق) gebeurt.
In MSA is de qaaf een diepe keelklank die achter in de mond wordt gemaakt. qalb (hart). qahwa (koffie). al-quds (Jeruzalem).
In het stedelijke Palestijns verdwijnt die klank. Hij wordt een glottisslag, het kleine haperinkje in je keel dat je in het Nederlands maakt in "be-amen" of "zee-egel".
- → (Jeruzalem)
- → (hart)
- → (koffie)
Als iemand in Jeruzalem dus bashrab 'ahwe zegt, bedoelt die "ik drink koffie". Een literaire tekst zou ashrabu qahwatan schrijven. Een andere planeet.
Eén kanttekening: mensen van het platteland en bedoeïenen houden de q vaak, of maken er een harde g van. bigool voor "hij zegt", waar iemand uit de stad bi'ool zegt. Je hoort ze alle drie in het echt. De stedelijke uitspraak met ' is de standaard die deze app leert.
Die kleine b- die alles verandert
In MSA heeft de tegenwoordige tijd geen merkteken. aktub betekent "ik schrijf" of "ik ben aan het schrijven". Simpel.
Palestijns-Arabisch zet er een b- voor bij gewone handelingen die nu gebeuren of uit gewoonte:
- : ik schrijf / ik ben aan het schrijven
- : jij schrijft
- : hij schrijft
- : zij schrijven
Laat je de b- weg, dan heb je het over iets wat je wilt doen, van plan bent of zo meteen gaat doen:
- : ik wil schrijven
- : ik moet schrijven
Dat voorvoegsel b- is een van de duidelijkste kenmerken. Hoor je het, dan weet je dat je in spreektaalgebied zit. MSA gebruikt het nooit.
Woorden die in de andere variant niet bestaan
Een flink deel van de alledaagse Palestijnse woordenschat heeft geen MSA-tegenhanger, en andersom. Sommige van de meest gebruikte woorden in allebei overlappen helemaal niet.
| Nederlands | Palestijns | MSA |
|---|---|---|
| wat? | / | / |
| waarom? | ||
| nu | ||
| hier | ||
| niet | / | |
| alleen | ||
| heel | ||
| wie? | ||
| ik wil | ||
| hoe? | ||
| zo |
Vraagt een Palestijnse vriend je leesh ma jeet mbaari7? ("Waarom kwam je gisteren niet?"), dan is de MSA-versie limaadha lam ta'ti amsi? Dezelfde betekenis. Bijna niks gemeen.
Nee zeggen
MSA ontkent met la, laysa, lam en lan, afhankelijk van de tijd en de woordsoort. Andere regels voor andere situaties.
Palestijns doet het op twee manieren, en allebei zijn ze makkelijk.
Bij zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden gebruik je mish (of mush):
- : hij is er niet
- : ik ben niet moe
Werkwoorden zet je tussen ma...sh:
- : ik wil niet
- : ik weet het niet
- : hij ging niet
Die -sh achter het werkwoord komt van het oude Arabische woord shay' (ding). Het is een van de kenmerken waardoor Palestijns, Egyptisch en andere regionale dialecten klinken zoals ze klinken.
De voornaamwoorden zijn korter
MSA heeft aparte mannelijke en vrouwelijke meervoudsvormen, tweevoudsvormen en over de hele linie langere woorden. Palestijns stroomlijnt alles.
| Nederlands | Palestijns | MSA |
|---|---|---|
| wij | ||
| jullie | / | |
| zij (mv.) | / |
Geen aparte "jullie" voor vrouwen. Geen tweevoud. intu dekt een groep mannen, een groep vrouwen of een gemengde groep. Minder om te onthouden.
Waar het wazig wordt
Nu de kink in de kabel: niemand spreekt de hele tijd puur Palestijns of puur MSA.
Zet Al Jazeera aan en de nieuwslezer leest in MSA. Dan schakelen ze over naar een straatinterview en de persoon antwoordt in het Palestijns. Beide sprekers kunnen uit dezelfde wijk komen.
Hoogopgeleide Arabieren glijden zonder nadenken tussen de twee heen en weer. Een professor die college geeft, begint misschien formeel, zakt weg in de spreektaal als hij een verhaal vertelt en schiet dan voor de conclusie terug naar formeel. Politici, leraren, religieuze leiders en journalisten doen het allemaal. Ze mengen de registers, afhankelijk van het moment.
Dat tussengebied wordt soms Educated Spoken Arabic genoemd, het gesproken Arabisch van hoogopgeleiden. Spreektaal als basis, met hier en daar literaire woorden en uitdrukkingen erdoor. Het is moeilijk na te doen zonder jaren luisteren. Probeer het niet te faken. Zorg eerst dat je de spreektaal goed hebt, dan komt het mengen vanzelf.
Welke moet je dan leren?
Als je met mensen in Palestina wilt praten, is het antwoord simpel. Leer eerst Palestijns. Voeg later MSA toe als je het nieuws wilt lezen of een preek wilt volgen.
Een Palestijnse spreker begrijpt MSA meestal zonder veel moeite. Andersom gaat dat niet altijd op. Een leerling met alleen MSA in zijn hoofd zit in een café in Bethlehem en mist de helft van wat er aan het tafeltje ernaast wordt gezegd.
Goed nieuws: zodra je Palestijns onder de knie hebt, voelen Syrisch en Libanees vertrouwd aan (volgens de meeste tellingen zo'n 80% overlap met Syrisch). Jordaans ligt er heel dicht bij. Egyptisch is de lastigste buur om te kraken, maar ook daarvan versta je nog genoeg.
Nog beter nieuws: deze app leert je Palestijns. Je zit al op de goede plek.