Ramallah'ta bir kitapçıya gir ve al-kitaab iste, dükkân sahibi ne demek istediğini anlar. Evde söyleyeceğin gibi istesen il-ktaab dersin. Aynı kelime, aynı harfler, farklı ağızlar.
Arapçanın yazılış biçimiyle Filistinlilerin gerçekte konuşma biçimi arasındaki bu boşluk, öğrencilerin çoğunu tökezleten şey. Ders kitapları sana bir Arapça öğretiyor. Sokak başka bir Arapça konuşuyor.
Ne olup bittiğini ve gerçekte neyi bilmen gerektiğini anlatalım.
İki Arapça, tek dil
Modern Standart Arapça (MSA, Arapçada al-fuS7aa) gazetelerde, haberlerde, dini metinlerde ve resmi konuşmalarda bulacağın versiyon. Her Arap onu okulda öğrenir. Kimse onu evde kullanmaz.
Filistin Arapçası (il-lahje l-falasTiniyye) ise insanların domates alırken, çocuğuna içeri gelmesini söylerken ya da futbol tartışırken gerçekte söylediği şey. Argo sayılmaz. Bozulmuş bir MSA da sayılmaz. Kendi dilbilgisi, kelimeleri ve karakteri olan eksiksiz bir dil.
Bir iş başvurusu yazma şeklinle ev arkadaşınla konuşma şeklin arasındaki fark gibi düşün. İkisi de Türkçe. Biri ötekine hiç benzemiyor.
Orada olmayan Q
Filistin Arapçasını anında ele veren tek bir ses varsa, o da qaaf (ق) harfinin başına gelen şey.
MSA'da qaaf, ağzın arkasında yapılan derin, gırtlaktan bir ses. qalb (kalp). qahwa (kahve). al-quds (Kudüs).
Şehirli Filistin Arapçasında bu ses kayboluyor. Bir gırtlak durmasına dönüşüyor: İngilizcedeki "uh-oh"nun iki parçası arasındaki o minik takılma (Türkçede şaşırınca söylenen "a-a!"daki gibi).
- → (Kudüs)
- → (kalp)
- → (kahve)
Yani Kudüs'te biri bashrab 'ahwe dediğinde "kahve içiyorum" demek istiyor. Edebi bir metin bunu ashrabu qahwatan diye yazar. Bambaşka bir gezegen.
Bir ayrıntı: kırsal kesimde ve Bedeviler arasında konuşanlar çoğu zaman q sesini korur ya da onu sert bir g sesine çevirir. Şehirli birinin bi'ool diyeceği yerde "diyor" için bigool. Dışarıda üçünü de duyarsın. Bu uygulamanın standart olarak öğrettiği, şehirli ' telaffuzu.
Her şeyi değiştiren küçük b-
MSA'da şimdiki zaman işaretsiz. aktub hem "yazarım" hem "yazıyorum" demek. Basit.
Filistin Arapçası, şu anda olan ya da alışkanlık haline gelmiş sıradan eylemler için önüne bir b- ekliyor:
- : yazarım / yazıyorum
- : yazarsın
- : yazar
- : yazarlar
b- ekini kaldırırsan, yapmak istediğin, yapmayı planladığın ya da yapmak üzere olduğun bir şeyden bahsediyorsun:
- : yazmak istiyorum
- : yazmam lazım
Bu b- öneki en net işaretlerden biri. Onu duyduysan konuşma dilinin sahasındasın. MSA onu hiç kullanmaz.
Diğerinde olmayan kelimeler
Gündelik Filistin Arapçası kelimelerinin çok büyük bir kısmının MSA'da karşılığı yok, tersi de geçerli. İki dilin en sık kullanılan kelimelerinin bazıları hiç örtüşmüyor.
| Türkçe | Filistin | MSA |
|---|---|---|
| ne? | / | / |
| neden? | ||
| şimdi | ||
| burada | ||
| değil | / | |
| sadece | ||
| çok | ||
| kim? | ||
| istiyorum | ||
| nasıl? | ||
| böyle |
Filistinli bir arkadaşın sana leesh ma jeet mbaari7? ("Dün neden gelmedin?") diye sorarsa, MSA versiyonu limaadha lam ta'ti amsi? olur. Anlam aynı. Ortak neredeyse hiçbir şey yok.
Hayır demek
MSA, zamana ve kelime türüne göre la, laysa, lam ve lan ile olumsuzluk yapar. Farklı durumlar için farklı kurallar.
Filistin Arapçası bunu iki yolla yapıyor, ikisi de kolay.
İsimler ve sıfatlar için mish (ya da mush) kullan:
- : o burada değil
- : yorgun değilim
Fiilleri ise ma...sh arasına sıkıştır:
- : istemiyorum
- : bilmiyorum
- : gitmedi
Fiilin sonuna eklenen o -sh, eski Arapçadaki shay' (şey) kelimesinden geliyor. Filistin, Mısır ve diğer bölgesel lehçelere kendi seslerini veren işaretlerden biri.
Zamirler daha kısa
MSA'da ayrı eril ve dişil çoğul zamirler, ikil biçimler ve genel olarak daha uzun kelimeler var. Filistin Arapçası her şeyi sadeleştiriyor.
| Türkçe | Filistin | MSA |
|---|---|---|
| biz | ||
| siz | / | |
| onlar | / |
Kadınlar için ayrı bir "siz" yok. İkil biçim yok. intu bir grup erkeği de, bir grup kadını da, karışık bir grubu da kapsıyor. Hatırlanacak daha az şey.
İşlerin bulanıklaştığı yer
İşin püf noktası şu: kimse her zaman saf Filistin Arapçası ya da saf MSA konuşmuyor.
Al Jazeera'yı aç, haber spikeri MSA ile okuyor. Sonra bir sokak röportajına geçiyorlar ve karşıdaki kişi Filistin Arapçasıyla cevap veriyor. İki konuşmacı da aynı mahalleden olabilir.
Eğitimli Araplar ikisi arasında hiç düşünmeden gidip gelir. Ders veren bir profesör resmi başlayabilir, bir hikâye anlatırken konuşma diline kayabilir, sonra kapanış için birden resmi dile döner. Siyasetçiler, öğretmenler, din adamları, gazeteciler hep bunu yapar. Duruma göre dil düzeylerini karıştırırlar.
Bu ara bölgeye bazen Eğitimli Konuşma Arapçası deniyor. Temeli konuşma dili, üstüne serpiştirilmiş edebi kelimeler ve ifadeler. Yıllarca dinlemeden taklit etmesi zor. Uydurmaya çalışma. Önce konuşma dilini doğru oturt, karıştırma kendiliğinden gelir.
Peki hangisini öğrenmelisin?
Hedefin Filistin'deki insanlarla konuşmaksa cevap basit. Önce Filistin Arapçasını öğren. Haberleri okuman ya da bir vaazı takip etmen gerekirse MSA'yı sonra ekle.
Filistin Arapçası konuşan biri genellikle MSA'yı fazla zorlanmadan anlar. Tersi her zaman doğru değil. Kafasında sadece MSA olan bir öğrenci Beytüllahim'de bir kafede oturur ve yan masada konuşulanların yarısını kaçırır.
İyi haber: Filistin Arapçasını oturttuktan sonra Suriye ve Lübnan Arapçası sana tanıdık gelecek (çoğu hesaba göre Suriye Arapçasıyla yaklaşık %80 örtüşme var). Ürdün Arapçası çok yakın olacak. Mısır Arapçası çözmesi en zor komşu, ama yine de epey şey anlarsın.
Daha iyi haber: bu uygulama Filistin Arapçası öğretiyor. Zaten doğru yerdesin.