Je staat bij een falafelkraam in Nablus, je wilt vier broodjes, en met wijzen kom je maar zo ver. De oplossing is één woord. De getallen een tot tien zijn het eerste Arabisch dat de meeste leerlingen echt hardop zeggen, dag in dag uit, als ze afrekenen bij een kraam of de plekken in een serveece aftellen.
Hier is het hele rijtje, plus de paar plekken waar Nederlandstalige monden uitglijden.
Een tot tien
| # | Palestijns |
|---|---|
| 1 | |
| 2 | |
| 3 | |
| 4 | |
| 5 | |
| 6 | |
| 7 | |
| 8 | |
| 9 | |
| 10 |
Dit zijn de kale vormen. Daarmee tel je op je vingers, zeg je een telefoonnummer op of antwoord je op "hoeveel?" als er niets aan vastzit. Zet er een zelfstandig naamwoord achter en een paar ervan krimpen. Daar komen we zo op.
De klanken waar mensen over struikelen
Vier van de tien hebben middenin een ': , , , . Die apostrof is de ' (de ayn), een samenknijpen diep in de keel. Zeg en direct na elkaar en je voelt het stopje beide keren op dezelfde plek vallen. Het Nederlands heeft niets wat erop lijkt, dus het blijft een tijdje onwennig. Maak er geen harde stop van en laat hem ook niet weg. Zonder die klank kan het ene woord een ander woord worden.
begint met kh, het schrapen achter in de mond, zoals de ch in "lachen" of "acht". Die klank ken je dus al.
heeft de hoofdletter H, een hijgerige h die vanuit de keel omhoog wordt geduwd, zwaarder dan de h in "hallo".
En begint met twee medeklinkers die tegen elkaar aan zitten, eerst t, dan n, zonder klinker ervoor. De verleiding is groot om er een kleine "i" tussen te smokkelen en "tineen" te zeggen. Doe het niet. Begin meteen op de t.
Eén dingetje bij : houd die dubbele t een tel langer vast dan natuurlijk voelt. De lange medeklinker doet echt werk, en met een korte klinkt het als een ander woord.
Echte dingen tellen
Drie tot tien gedragen zich netjes tot er een zelfstandig naamwoord opduikt. Dan verliezen ze hun laatste lettergreep, en wat je telt gaat in het meervoud.
| Los | Als je iets telt |
|---|---|
| : drie stoelen | |
| : vier sleutels | |
| : vijf minuten | |
| : zes boeken | |
| : zeven meisjes | |
| : acht broers | |
| : negen kinderen | |
| : tien zussen |
"Vijf minuten" is dus , nooit khamse daqaayeq. De volle khamse komt pas terug als het getal op zichzelf staat.
Dagen en maanden hebben nog één extra eigenaardigheid. Tussen het getal en het zelfstandig naamwoord glipt een kleine -t. Drie dagen is , vijf dagen is . Maanden werken net zo, dus vijf maanden wordt khamest ushhor. Je hoort dit voortdurend, want iedereen die vertelt hoe lang iets duurde, grijpt ernaar.
Twee zit al in het woord
Dit is de leuke. Om "twee" van iets te zeggen, heb je meestal het getal helemaal niet nodig. Je plakt -een achter het zelfstandig naamwoord en klaar.
Neem walad, jongen. Twee jongens is . Bint, meisje, wordt . Ktaab, boek, wordt . Dit is de dualis, een vorm die het oude Arabisch heeft gehouden en die de meeste verwante talen zijn kwijtgeraakt. Geen los "twee" dat door de zin zweeft. De uitgang doet al het werk.
Het losse getal bestaat wel. Tel je op je vingers, of antwoord je op "hoeveel?" zonder dat er iets aan vastzit, dan zeg je , of als wat je telt vrouwelijk is. Maar zodra er een zelfstandig naamwoord bij komt, neemt de uitgang -een het over en doet het getal een stap terug.
Een komt erachter
"Een" is het buitenbeentje aan de andere kant. Zeg je het echt naast een zelfstandig naamwoord, dan staat het achter dat woord, en dan wil je er iets mee benadrukken: precies één en niet meer.
Eén jongen is walad . Eén meisje is bint . waaHad is de mannelijke vorm, waHde de vrouwelijke. Meestal laat je het helemaal weg, want een kaal enkelvoud betekent al één van iets. Je voegt het alleen toe voor de nadruk, bijvoorbeeld als je één koffie bestelde en de ober er twee brengt.
Voorbij de tien
Na tien draait het zelfstandig naamwoord weer om. Vanaf elf gaat het terug naar het enkelvoud, ook bij grote aantallen. Dertig kinderen is talateen walad, met walad in het enkelvoud terwijl je er dertig bedoelt. Vierentwintig schriften is arba' u-'ishreen daftar, weer daftar in het enkelvoud. In het Nederlands ken je iets vergelijkbaars van "veertig jaar" of "twee glas bier". Elf tot in de honderden is een eigen gids. Zet eerst een tot tien stevig neer, dan zit je bij een falafelkraam al goed.