Vraag om brood bij een bakker in Nablus. Het woord is khubez, en de allereerste klank, dat schrapertje voor de rest van het woord, is de ch van "lachen". Bij ghada, lunch, gaat het net zo. Twee Arabische letters, خ en غ, allebei achter in de mond gemaakt. Engelstalige leerlingen worstelen ermee, maar als Nederlandstalige heb je een voorsprong: de eerste klank maak je elke dag, en de tweede maken veel Vlamingen en zuiderlingen in elke "goed" en "gaan". Je moet alleen weten waar je op mikt.
Ze vormen een paar
kh (خ) en gh (غ) komen van precies dezelfde plek, helemaal achter in de mond, waar die overgaat in de keel. Het enige verschil is je stem.
Bij kh blijven je stembanden stil. Je duwt lucht door een smalle opening en die ontsnapt als een droog geschraap, een k die sist en niet ploft. Bij gh zet je je stem aan en wordt hetzelfde geschraap zacht, een gorgel.
Probeer het met een hand op je keel. Zeg kh: er trilt niks. Glij door naar gh en je voelt het zoemen beginnen. Het is dezelfde aan-uittruc als wanneer je een lange sss laat overgaan in een zoemende zzz, zoals van een bij. Dezelfde mondstand, stem uit of aan.
Eén ding moeten we meteen rechtzetten. Deze twee zitten hoger en verder naar voren dan de diepe keelklanken 7 en 3 waar iedereen bang voor is. kh en gh zijn zachter, en heel wat Europese talen hebben ze al, het Nederlands ook.
kh: het droge geschraap
kh ken je al: het is de ch in "lachen", "acht" of "nacht", het geschraap achter in die woorden. Leg je tong waar hij voor een k hoort, en in plaats van de lucht eruit te laten knallen, houd je de opening een haartje open en laat je hem erdoor sissen.
Je komt hem constant tegen:
- : broer (en ook het gekreun als je je teen stoot, bijna een Nederlands "ach")
- khubez: brood
- khaal: oom, de broer van je moeder
- : keuken
- : dat was het, klaar, genoeg
Hij staat vooraan in een woord (khubez), zit verstopt in het midden (maTbakh), en je zegt hem elke ochtend in Sabaa7 il-. Hij rijdt ook mee in het woord voor "mijn broer", , dat een paar eigenaardigheden heeft die je moet kennen.
gh: de stemhebbende neef
Zet nu je stem aan. De gh in ghada is bijna precies de zachte, stemhebbende g die je in het zuiden van Nederland en in Vlaanderen hoort in "goed" of "gaan". Hij ligt ook dicht bij de huig-r die veel Nederlanders maken in "rood" of "raar", en bij de Franse r in "Paris" of "rue". Een zacht gorgelen, het geluid dat je maakt als je bij de tandarts je mond spoelt. Zie het als kh met de motor aan.
- ghada: lunch
- shughul: werk (die hulpklinker staat er niet voor niks)
- : duur
- : ander, anders
- ghurfe: kamer
- maghreb: schemering, vroege avond
- : taal
Spreek je de harde, noordelijke g, dan helpt je eigen g je hier niet: die is stemloos en klinkt eerder als kh. Rol je je r vooraan met het puntje van je tong, dan helpt je r je ook niet. Neem in dat geval de kh en zet je stem erbij aan.
Laat ze niet in elkaar zakken
Twee valkuilen, één per klank.
De eerste: je laat het geschraap van de kh weg en komt uit op een gewone k. Zeg khaal (oom) zo en er komt "kaal" uit, en dat betekent niks. Het hele woord ontspoort.
De tweede: je maakt van gh een harde g, zoals in het Engelse "go", en ghada wordt "gada". Standaard-Arabisch heeft helemaal geen harde g. Je hoort wel een g bij mensen van het platteland en bij bedoeïenen, maar dat is hun versie van de q (de qaaf), en met gh heeft die niks te maken. Grijp je er hier naar, dan heb je een heel andere klank te pakken.
Beide oplossingen zijn dezelfde beweging: houd de lucht in beweging. Een k en een g sluiten de luchtstroom af en laten hem knallen. kh en gh gaan nooit helemaal dicht. Laat de opening open en laat het schrapen.
Even naast elkaar
| Letter | Spelling | Stem | Het dichtst in de buurt | Woord |
|---|---|---|---|---|
| خ | kh | uit | ch in "lachen", "acht" | khubez |
| غ | gh | aan | zachte g in zuidelijk "goed", huig-r, Franse r in "Paris" | ghada |
Maak de bovenste, voeg je stem toe en de onderste rolt eruit. Dat is de hele relatie tussen de twee.
Eén letter, geen twee
We spellen ze met twee Latijnse letters, maar in het Arabisch is elk ervan één letter, خ en غ. De h is geen tweede klank die je erachteraan plakt. Zeg niet "k, h" of "g, h" als een klein paartje. kh is één schraapgeluid van begin tot eind, gh één gorgel. Het spellingsysteem van Tfaddalu doet dit met een klein groepje paren, sh, th, dh, gh, kh, en elk daarvan is één Arabische letter in twee Latijnse letters.
Zet ze samen
Zeg , "mijn broer heeft het druk", en de twee klanken komen vlak na elkaar: eerst het stille geschraap, dan het stemhebbende. Zitten die twee goed, dan bestel je aan elke toonbank in Ramallah khubez en ghada zonder dat iemand aan de overkant een gezicht trekt.