Op een bruiloft in Ramallah wijst iemand dwars door de zaal en vraagt meen haada? Wie is dat? Je zou een naam kunnen geven. Maar wat mensen eigenlijk willen horen, is de relatie: haada akhooy, dat is mijn broer. Leer het handjevol familiewoorden en je kunt iedereen in de zaal plaatsen en zeggen hoe je met wie verbonden bent.
De hoofdrolspelers
Zes woorden dragen het grootste deel van een stamboom. Hier staan ze kaal, zoals een lijstje ze zou geven.
| Nederlands | Palestijns |
|---|---|
| vader | |
| moeder | |
| broer | |
| zus | |
| zoon | |
| dochter |
bint doet dubbel dienst: het is "dochter" en het is "meisje." Net als walad, dat "zoon," "jongen" of gewoon "kind" is, en het meervoud awlaad dekt de kinderen van een huis. De twee woorden voor broer en zus, akh en ukht, leunen allebei op die schurende kh achter in de keel, de ch van "lachen." Die klank heb je als Nederlandstalige al, maar neem er toch even de tijd voor.
Alleen is er een addertje. Kaal zeg je deze woorden bijna nooit.
"Mijn, jouw, zijn" achteraan plakken
Het Palestijns heeft geen apart woord voor "mijn." Het plakt een korte uitgang direct aan het zelfstandig naamwoord, precies dezelfde reeks die je aan bidd hangt om biddi, biddak, biddo te zeggen. Een familiewoord reist dus zelden alleen. Het duikt al op met een eigenaar erbij.
Neem imm:
- immi: mijn moeder
- immak: jouw moeder (tegen een man; tegen een vrouw wordt
-akdan-ik) - immo: zijn moeder
De uitgang -ha geeft "haar," -na geeft "ons," en zo verder. Hetzelfde haakje werkt bij de rest: ukhti (mijn zus), ibni (mijn zoon) en binti voor "mijn dochter." Degelijk, regelmatig, geen verrassingen.
En dan zijn er twee woorden die niet meedoen.
Het vreemde paar: abooy en akhooy
Je zou verwachten dat "mijn vader" abi is en "mijn broer" akhi, gewoon ab en akh met de uitgang -i erachter. Zo doet Modern Standaard-Arabisch het, en het is de lesboekvorm die je misschien al kent. Het Palestijns doet het anders. Het rekt een lange oo in het midden.
- : mijn vader
- : jouw vader
- : zijn vader
Broer doet precies hetzelfde. is "mijn broer," akhook is "jouw broer," akhooh is "zijn broer." Twee van de mensen die je het vaakst zult noemen, en uitgerekend die twee zijn onregelmatig. Irritant, maar je zegt ze zo vaak dat ze snel blijven hangen.
Het is een oude eigenaardigheid, een piepklein clubje zelfstandige naamwoorden dat voor de uitgang een lange klinker krijgt. De grammaticale term heb je niet nodig. Onthoud abooy en akhooy gewoon als hele woorden en ga door.
abu en akhu: "vader van" voor een naam
Deze twee hebben nog een tweede vorm, en die kom je overal tegen zodra je hem een keer opmerkt. Zet voor een naam en het betekent "vader van": abu khaled is de vader van Khaled, abu 3ali is de vader van Ali.
Maar het gaat veel verder dan de letterlijke betekenis. Zo worden volwassen mannen de hele tijd aangesproken en besproken, meestal met de naam van hun oudste zoon. Een man die Mahmoud heet en wiens oudste jongen Khaled is, wordt voor de helft van zijn kennissen abu khaled, en zo noemen klinkt warmer en respectvoller dan zijn eigen naam. Vrouwen krijgen de bijpassende umm: umm khaled is "de moeder van Khaled." Je gaat genoeg mensen ontmoeten die je alleen bij hun abu- of umm-naam kent.
is dezelfde vorm voor "broer van," zoals in akhu salwa, de broer van Salwa. Die gebruik je minder als aanspreekvorm. Het is meer een manier om in een menigte aan te wijzen wie iemand is.
Houd de twee vormen in je hoofd uit elkaar: abooy is "mijn vader" (voor een uitgang), abu is "vader van" (voor een naam).
Twee woorden voor oom
Het Arabisch splitst iets wat het Nederlands op één hoop gooit. De broer van je vader en de broer van je moeder hebben elk een eigen woord.
- : oom van vaderskant
- khaal: oom van moederskant
"Mijn oom" is dus 3ammi of khaali, en welke je kiest vertelt de luisteraar al welke kant van de familie je bedoelt voordat je iets anders hebt gezegd. Die splitsing loopt ook door bij tantes en neven en nichten. De stamboom houdt zijn twee takken tot onderaan gelabeld.
Een extraatje: 3amm is ook een vriendelijke manier om een oudere man aan te spreken die je niet kent, zoals je in het Engels "uncle" zou zeggen. ya 3ammi tegen de oudere man bij de groentekraam is beleefd en een tikje liefkozend.
Grootouders, familieleden, de hele 3eele
Maak de kring groter en er komen nog een paar woorden bij:
- : opa (jiddi, mijn opa)
- : familie
- qaraayeb: familieleden
Het meervoud van jidd is jduud, en dat rekt op tot grootouders en, verder terug, voorouders. 3eele is familie in de zin van huishouden, de mensen met wie je woont en aan wie je verantwoording aflegt. qaraayeb is het bredere net: de familieleden die je op bruiloften en begrafenissen ziet en daartussen nauwelijks. (Eén van hen is een qareeb.)
Aangetrouwd
Wie er via een huwelijk bij komt, krijgt eigen woorden.
- : echtgenoot
- : echtgenote
- : getrouwd
Een man zegt ana mitjawwez. Een vrouw zet er de vrouwelijke -e aan en zegt mitjawze. Wijs naar een stel en dezelfde uitgangen blijven werken: jowzha (haar man), zowjeto (zijn vrouw). Dus als iemand op de bruiloft langs je zus wijst en meen haada vraagt, heb je het klaar: haada jowz ukhti, de man van mijn zus.