Ramallah'ta bir düğünde biri salonun öbür ucunu gösterip meen haada? diye soruyor. Kim bu? Bir isim verebilirsin. Ama insanların aslında duymak istediği akrabalık: haada akhooy, o benim erkek kardeşim. Bir avuç aile kelimesini öğren, salondaki herkesi yerine oturtabilir ve her biriyle nasıl bağlı olduğunu söyleyebilirsin.
Ana kadro
Bir soy ağacının çoğunu altı kelime taşıyor. İşte çıplak hâlleri, bir listede verildikleri gibi.
| Türkçe | Filistin |
|---|---|
| baba | |
| anne | |
| erkek kardeş | |
| kız kardeş | |
| oğul | |
| kız evlat |
bint iki iş görüyor: hem "kız evlat" hem "kız". walad da öyle, "oğul", "oğlan" ya da düpedüz "çocuk" demek, çoğulu awlaad da bir evin çocuklarını kapsıyor. İki kardeş kelimesi, akh ve ukht, boğazın arkasındaki o hışırtılı kh sesine biniyor. Türkçede bu ses yok, Almancadaki "Bach"ın ch'sine benziyor. Üstünde yavaşlamaya değer.
Ama işin bir püf noktası var. Bu kelimeleri neredeyse hiç çıplak söylemezsin.
Sona "benim, senin, onun" takmak
Filistin Arapçasında "benim" için ayrı bir kelime yok. Kısa bir eki doğrudan isme yapıştırıyor, biddi, biddak, biddo demek için bidd'e taktığın setin tıpatıp aynısı. Yani bir aile kelimesi nadiren yalnız gezer. Ortaya zaten birine ait olarak çıkar.
imm'i ele al:
- immi: annem
- immak: annen (erkeğe; kadınla konuşurken
-akyerine-ik) - immo: onun annesi (erkeğin)
-ha eki "onun (kadının)", -na "bizim" anlamını veriyor ve liste böyle devam ediyor. Aynı kanca geri kalanlarda da çalışıyor: ukhti (kız kardeşim), ibni (oğlum), "kızım" için de binti. Sağlam, düzenli, sürprizsiz.
Bir de oyuna katılmayı reddeden iki kelime var.
Tuhaf ikili: abooy ve akhooy
"Babam"ın abi, "erkek kardeşim"in akhi olmasını beklersin, yani ab ve akh'a -i eki yapıştırılmış hâli. Modern Standart Arapça tam olarak bunu yapıyor ve bu, belki zaten bildiğin ders kitabı biçimi. Filistin Arapçası öyle yapmıyor. Onun yerine ortaya uzun bir oo uzatıyor.
- : babam
- : baban
- : onun babası
Erkek kardeş de aynısını yapıyor. "erkek kardeşim", akhook "erkek kardeşin", akhooh "onun erkek kardeşi". Hayatın boyunca en sık bahsedeceğin iki insan ve düzensiz olanlar da tam bu ikisi. Can sıkıcı, ama o kadar sık söyleyeceksin ki hemen yapışıp kalırlar.
Bu eski bir tuhaflık, ekten önce uzun bir ünlü büyüten minicik bir isimler kulübü. Dilbilgisindeki adını bilmen gerekmiyor. abooy ile akhooy'u bütün kelimeler olarak kafana yaz ve yoluna devam et.
abu ve akhu: bir isimden önce "babası"
Bu iki kelimenin aldığı ikinci bir şekil var ve onu bir kere fark edince her yerde karşına çıkıyor. Bir ismin önüne koyarsan "-nin babası" anlamına geliyor: abu khaled Halid'in babası, abu 3ali Ali'nin babası.
Ama iş kelime anlamının çok ötesine geçiyor. Yetişkin erkeklere hep böyle hitap edilir, onlardan hep böyle bahsedilir, genellikle en büyük oğullarının adıyla. En büyük oğlu Halid olan Mahmud adında bir adam, onu tanıyanların yarısı için abu khaled olur ve ona böyle seslenmek kendi adını kullanmaktan daha sıcak ve daha saygılı durur. Kadınlar da karşılığı olan umm'u alır: umm khaled "Halid'in annesi". Yalnızca abu ya da umm adıyla tanıdığın bir sürü insanla karşılaşacaksın.
da "-nin erkek kardeşi" için aynı şekil, akhu salwa'daki gibi, yani Salva'nın erkek kardeşi. Bu bir hitap şeklinden çok, kalabalıkta birinin kim olduğunu belirlemenin bir yolu.
İki şekli kafanda ayrı tut: abooy "babam" (bir ekten önce), abu "-nin babası" (bir isimden önce).
Amca ve dayı
Türkçe gibi Arapça da babanın erkek kardeşi ile annenin erkek kardeşini ayırıyor. İkisi aynı kelime değil.
- : amca, babanın tarafından
- khaal: dayı, annenin tarafından
Yani "amcam" 3ammi, "dayım" khaali. Hangisine uzandığın, daha başka bir şey söylemeden dinleyene ailenin hangi tarafından bahsettiğini söylüyor. Bu ayrım teyzelerde, halalarda ve kuzenlerde de sürüyor. Soy ağacı iki dalını sonuna kadar etiketli tutuyor.
Bir bonus kullanım: 3amm tanımadığın yaşlı bir adama samimi bir hitap şekli de, Türkçede "amca" demen gibi. Sebze tezgâhındaki yaşlı adama ya 3ammi demek kibar ve biraz da sevecen.
Büyükanne büyükbabalar, akrabalar, bütün 3eele
Çemberi genişlet, birkaç kelime daha ortaya çıkıyor:
- : dede (jiddi, dedem)
- : aile
- qaraayeb: akrabalar
jidd'in çoğulu jduud. Anlamı büyükanne ve büyükbabaları, daha geriye gidince de ataları kapsayacak kadar genişliyor. 3eele ailenin hane anlamı, birlikte yaşadığın ve hesap verdiğin insanlar. qaraayeb daha geniş ağ: düğünlerde ve cenazelerde görüp arada pek görmediğin akrabalar. (Tek başına bir tanesi qareeb.)
Evlilikle gelenler
Evlilikle katılan insanların kendi kelimeleri var.
- : koca
- : karı, eş
- : evli
Bir erkek ana mitjawwez der. Bir kadın dişil -e'yi ekleyip mitjawze der. Bir çifti gösterdiğinde de aynı ekler çalışmaya devam ediyor: jowzha (onun kocası), zowjeto (onun karısı). Yani düğünde biri kız kardeşinin yanındaki adamı gösterip meen haada diye sorduğunda cevabın hazır: haada jowz ukhti, kız kardeşimin kocası.