Ramallah'ta bir kahve dükkânındasın ve tezgâhın arkasındaki adam bekliyor. Parmağınla gösterip biddi qahwe diyorsun. Bu kadar. Az önce Arapça bir şey istedin ve cümlenin hiçbir yerinde fiil yoktu.
Çünkü Filistin Arapçasında "istemek" diye bir fiil yok. Onun yerine minicik bir kelime var, bidd, bir de belki zaten bildiğin bir ek seti.
"İstemek" diye bir fiil yok
Türkçede "istemek" bir fiil. Onu çekersin: istiyorum, istiyor, istedi. Filistin Arapçası bunların hepsini atlıyor. bidd'i alıyor ve arkasına bir kişi eki yapıştırıyor, bir isme takıldığında benim, senin, onun anlamına gelen aynı küçük kuyruklar.
Yani kelimesi kelimesine "isteğim" gibi bir şey ve "istiyorum"un işini görüyor. Eki değiştir, başka bir kişiye geçmiş olursun. MSA burada gerçek bir fiile uzanırdı: ureedu. Filistin Arapçası bidd'e sadece bir ek asıyor (iki Arapçanın yollarının ayrıldığı bir yer daha, bkz. Filistin Arapçası ve MSA).
Zaten bildiğin ekler
Bu setin neden ucuza geldiğini anlatalım. bidd'deki ekler, sahipliği göstermek için bir isme ve sahip olduğunu söylemek için 3ind'e taktığın eklerin tıpatıp aynısı.
| ek | "...ev" | "...var" | "...istiyor" |
|---|---|---|---|
-i (benim / ben) | beeti | ||
-o (onun / o, erkek) | beeto | biddo | |
-ha (onun / o, kadın) | beetha | bidha |
beeti (evim) ve 3indi (benim var) diyebiliyorsan biddi bedava. Aynı -i. Erkek için aynı -o. Kadın için aynı -ha.
Göz atmaya değer küçük bir pürüz: biddi, biddak ve biddo çift d'yi koruyor, ama ek bir ünsüzle başladığı an küme gevşiyor ve birini düşürüyorsun. Yani biddha değil bidha (o istiyor, kadın), biddna değil bidna (istiyoruz). Ağzın bunu kendiliğinden yapıyor.
Setin tamamı
| kişi | "istiyor" |
|---|---|
| ben | |
| sen (erkek) | biddak |
| sen (kadın) | biddik |
| o (erkek) | biddo |
| o (kadın) | bidha |
| biz | bidna |
| siz | bidkum |
| onlar | bidhum |
Sekiz biçim, tek kalıp. Onları bir blok hâlinde yüksek sesle çalış, sandığından hızlı yapışırlar.
Bir şey istemek
bidd'in hemen arkasına bir isim koy, onu istemiş olursun. "Bir" yok, fiil yok, arada hiçbir şey yok.
- biddi qahwe: kahve istiyorum
- biddi mayy: su istiyorum
- biddo shaay: çay istiyor
Bunlardan herhangi birini soruya çevirmek için tek bir kelimeyi bile değiştirmiyorsun. Sonda sesini yükseltmen yeter. biddak ishi? "bir şey ister misin?" demek. Kelimeler düz cümleyle aynı, soru tamamen tonda yaşıyor.
Bir şey yapmak istemek
Ne yapmak istediğini söylemek için bidd'den sonra çıplak bir fiil koy. Çıplak, yani başında b- olmayan, "gideyim" türünden düz biçim.
- biddi aroo7: gitmek istiyorum
- biddo iroo7: gitmek istiyor
- bidna niroo7: gitmek istiyoruz
Fiilin de kendi kişi işaretini taşıdığına dikkat et. biddi zaten "ben" diyor, aroo7 (a- biçimi) bir kez daha "ben" diyor. İkisinin uyması lazım. biddo iroo7 ile, bidna niroo7 ile sıraya giriyor. İfadenin iki yarısı da aynı kişiyi gösteriyor, bir kere bidd'den, bir kere fiilden.
İstemediğinde
bidd'i olumsuz yapmak herhangi bir fiili olumsuz yapmak gibi işliyor. Onu ma...sh ile sararsın.
- : istemiyorum
- ma biddoosh: istemiyor
Yani bir garson biddak ishi taani? diye sorduğunda ma biddeesh, shukran diyerek elinle geçiştirebilirsin.
biddi aynı zamanda "-ecek"
İşte bonus. Aynı bidd yumuşak bir gelecek zaman olarak da çift görev yapıyor. Bağlama göre biddo iroo7 ya "gitmek istiyor" ya da "gidecek" demek. bidna niroo7 hem "çıkmak istiyoruz" hem "çıkmak üzereyiz" anlamını karşılıyor.
Hangisi olduğunu genelde durum söyler. Anahtarlarını kapıp biddi aroo7 diyen biri bir duygu bildirmiyor. Zaten kapıdan yarı yarıya çıkmış.